Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường: Thực trạng và giải pháp từ góc nhìn chuyên gia

Trong tiến trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, doanh nghiệp là lực lượng sản xuất chủ lực, đóng góp quan trọng vào GDP, thu ngân sách và giải quyết việc làm. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó, một số doanh nghiệp đã và đang gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường tự nhiên, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững. Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường vì vậy đã trở thành một chủ đề cấp thiết, đòi hỏi được nhận diện, đánh giá đúng và có hướng xử lý triệt để.

1. Khung pháp lý điều chỉnh trách nhiệm của doanh nghiệp gây ô nhiễm

Tại Việt Nam, trách nhiệm pháp lý đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường của doanh nghiệp được quy định trong nhiều văn bản pháp luật quan trọng, bao gồm:

• Luật Bảo vệ môi trường 2020;

• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017);

• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020);

• Các nghị định hướng dẫn thi hành như Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

Theo đó, doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự, và trách nhiệm dân sự tùy theo mức độ, tính chất và hậu quả của hành vi gây ô nhiễm môi trường.

2. Thực trạng thực thi và những bất cập nổi bật

a. Vi phạm vẫn phổ biến, xử lý chưa đủ sức răn đe

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành khai thác khoáng sản, chế biến nông sản, sản xuất giấy, dệt nhuộm, vẫn có hành vi xả thải trái phép ra môi trường. Một số vụ việc điển hình như: sự cố xả thải của Formosa Hà Tĩnh (2016), Nhà máy Rạng Đông (2019), hay hàng loạt cơ sở sản xuất nhỏ lẻ ở các làng nghề.

Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp vi phạm chỉ bị xử lý ở mức xử phạt hành chính, với mức tiền phạt chưa tương xứng thiệt hại, không đủ tính răn đe.

b. Khó khăn trong chứng minh yếu tố lỗi và mối liên hệ nhân – quả

Trong truy cứu trách nhiệm hình sự, việc xác định "lỗi" của pháp nhân, hoặc xác lập quan hệ nhân quả giữa hành vi của doanh nghiệp và hậu quả ô nhiễm thực tế (như thiệt hại sức khỏe, mất nguồn nước, suy thoái đất) gặp nhiều trở ngại về kỹ thuật, chứng cứ, cũng như năng lực chuyên môn của cơ quan điều tra môi trường.

c. Trách nhiệm khắc phục hậu quả chưa rõ ràng, chậm trễ

Một điểm yếu nữa là việc buộc doanh nghiệp gây ô nhiễm khắc phục hậu quả, phục hồi môi trường, hoặc bồi thường thiệt hại cho cộng đồng còn thiếu hiệu lực. Pháp luật hiện hành tuy có quy định nhưng thiếu cơ chế cưỡng chế thi hành hiệu quả, dẫn đến việc khắc phục thường kéo dài hoặc không triệt để.

3. Một số giải pháp hoàn thiện cơ chế trách nhiệm pháp lý

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ môi trường, cần thiết phải hoàn thiện cơ chế xác lập, truy cứu và tổ chức thực hiện trách nhiệm pháp lý đối với doanh nghiệp gây ô nhiễm, cụ thể:

a. Sửa đổi quy định theo hướng nâng cao trách nhiệm của pháp nhân

Cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong Bộ luật Hình sự, đặc biệt là làm rõ yếu tố lỗi, các hình phạt bổ sung (tịch thu phương tiện, cấm hoạt động vĩnh viễn...) và áp dụng cơ chế xử lý nghiêm minh đối với doanh nghiệp cố tình tái phạm.

b. Tăng cường giám sát, minh bạch và sự tham gia của cộng đồng

Cơ quan quản lý môi trường cần xây dựng hệ thống kiểm soát xả thải tự động, trực tuyến và bắt buộc doanh nghiệp công bố thông tin môi trường định kỳ. Sự tham gia của người dân, báo chí và tổ chức xã hội trong giám sát môi trường cần được thể chế hóa và bảo vệ.

c. Áp dụng nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” (Polluter Pays Principle)

Pháp luật cần đảm bảo nguyên tắc này được thực thi thực chất. Ngoài hình phạt tiền, doanh nghiệp phải có trách nhiệm tài chính trong phục hồi môi trường, đền bù cho người bị thiệt hại và nộp Quỹ Bảo vệ môi trường với mức đóng góp dựa trên mức độ phát thải.

d. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế, học hỏi mô hình quản trị môi trường hiệu quả

Cần tiếp thu kinh nghiệm từ các quốc gia có hệ thống pháp luật môi trường phát triển như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, trong việc truy cứu trách nhiệm pháp lý một cách hiệu quả, đặc biệt là mô hình tòa án môi trường chuyên biệt, cơ chế kiện tập thể (class action) trong các vụ ô nhiễm quy mô lớn.

4. Kết luận: Bảo vệ môi trường là trách nhiệm pháp lý tối cao của doanh nghiệp

Mọi doanh nghiệp trong nền kinh tế hiện đại đều phải vận hành theo nguyên tắc phát triển bền vững, trong đó bảo vệ môi trường không chỉ là nghĩa vụ đạo đức mà là trách nhiệm pháp lý bắt buộc. Đã đến lúc cơ chế trách nhiệm pháp lý không thể chỉ dừng ở hình thức, mà phải là công cụ hữu hiệu để răn đe – phòng ngừa – khắc phục, đảm bảo lợi ích công cộng và thế hệ tương lai.

Nguồn: Bộ Tài nguyên và Môi trường (2023); Bộ luật Hình sự Việt Nam (2015, sửa đổi 2017); Luật Bảo vệ môi trường